Hałdy, wyrobiska i place po zlikwidowanych zakładach zajmują w regionach górniczych znaczną część powierzchni. Dla gminy albo właściciela to z jednej strony obowiązek, z drugiej rezerwa terenu, której nie trzeba szukać na zewnątrz. Poniżej opisujemy, jak przebiega proces przywracania takim gruntom wartości użytkowej i w którym momencie zapadają decyzje przesądzające o całej reszcie.
Na czym polega rekultywacja terenów pogórniczych?
Rekultywacja gruntów oznacza nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych, lub przyrodniczych. Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych wymienia sześć elementów tego procesu: ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg.
Warto zwrócić uwagę na zakres tej definicji. Mowa w niej o wartości rolniczej lub leśnej, a nie o dowolnej wartości rynkowej działki, bo cała regulacja służy ochronie gruntów rolnych i leśnych. Przywracanie wartości użytkowej gruntów ma więc wymiar publiczny, a nie wyłącznie inwestycyjny, co widać przy ustalaniu kierunku prac.
Obowiązek obciąża podmiot, który spowodował utratę lub ograniczenie wartości gruntu. Tereny zdegradowane nie są przy tym jednorodne: inaczej wygląda rekultywacja hałd ze stromymi skarpami i materiałem nawiezionym, inaczej płaski plac po zakładzie produkcyjnym, a jeszcze inaczej wyrobisko wypełniające się wodą.
Rekultywacja techniczna i biologiczna – różnice i kolejność
Rekultywacja techniczna i biologiczna to dwa następujące po sobie etapy, a nie alternatywne warianty. Pierwszy obejmuje prace ziemne: ukształtowanie rzeźby terenu, wyrównanie i uformowanie skarp, uregulowanie stosunków wodnych oraz odtworzenie warstwy glebotwórczej. Na tym etapie pracuje ciężki sprzęt, a teren zyskuje kształt odpowiadający przyszłemu przeznaczeniu.
Etap biologiczny polega na wprowadzeniu roślinności i doprowadzeniu gleby do stanu, w którym utrzyma się ona bez stałej ingerencji. Wysiewa się mieszanki traw i roślin motylkowych, sadzi drzewa i krzewy dobrane do siedliska, a przez kolejne sezony prowadzi pielęgnację.
Różnica w czasie jest znacząca. Prace ziemne przy średniej powierzchni zamykają się zwykle w miesiącach, a etap biologiczny trwa kilka sezonów wegetacyjnych, bo roślinność musi się przyjąć. Formalnie proces kończy odrębne rozstrzygnięcie starosty uznające rekultywację za zakończoną, poprzedzone decyzją, która wskazuje osobę zobowiązaną oraz kierunek i termin wykonania prac.
Jakie są kierunki rekultywacji gruntów?
Kierunki rekultywacji określają, czym teren ma się stać po zakończeniu prac. Najczęściej spotyka się kierunek rolny, leśny, wodny i rekreacyjny, a przy terenach przeznaczonych pod zabudowę także kierunki specjalne.
Wybór nie należy wyłącznie do właściciela. Ustala go organ w drodze decyzji, biorąc pod uwagę interes właściciela, ale z pierwszeństwem ochrony gruntów rolnych i leśnych. W praktyce liczy się także przeznaczenie terenu w planie miejscowym. Przy terenach pokopalnianych znaczenie ma również stan wyrobiska: zapadlisko wypełniające się wodą trudno przeznaczyć pod uprawę, za to kierunek wodny bywa tam rozwiązaniem naturalnym.
Decyzja o kierunku przekłada się wprost na sposób pracy. Kierunek leśny nie wymaga tak starannego wyrównania powierzchni, jak rolny, za to innego doboru nasadzeń. Rolny oznacza odtworzenie warstwy glebotwórczej na całej powierzchni i staranne wyrównanie pod maszyny. Zagospodarowanie terenów pogórniczych w kierunku rekreacyjnym wymaga z kolei dróg, dojść i stabilnych skarp.
Rekultywacja a dofinansowanie z funduszy europejskich
W regionach górniczych część zadań związanych z gruntami po przemyśle wspiera Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, utworzony z myślą o regionach najmocniej dotkniętych skutkami transformacji energetycznej. W województwie śląskim środki te wdrażane są w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego na lata 2021–2027.
Od czego zacząć przy konkretnym terenie?
Punktem wyjścia jest zawsze kierunek rekultywacji, bo przesądza o zakresie prac ziemnych, doborze roślinności, harmonogramie i kosztach. Ustalenie go z organem przed przygotowaniem dokumentacji oszczędza późniejszych korekt. Doświadczenie w pracy na dużych powierzchniach oraz własne zaplecze transportowe ma tu znaczenie, bo etap techniczny opiera się na przewozie i przemieszczaniu znacznych ilości materiału. Rekultywację terenów pogórniczych prowadzi między innymi firma Skalec z Koniecpola, która w branży leśno-terenowej pracuje od 1991 roku.
Artykuł sponsorowany
